ذكر مسائلى كه معاد به آنها توقف دارد ، بپردازيم . از جمله مباحثى كه بايد در اين مبحث تقرير شود ، عبارت است از بيان لذت و ألم جسمانى و روحانى و تحقيق در ماهيت ثواب و عقاب و بيان وجوه فرق بين معاقب داخلى و خارجى . و نيز بايد به بيان اختلاف ارباب بحث و تحقيق ، در حقيقت معاد و تحقيق در مذاهب و مشارب مسلمين در معاد جسمانى و تقرير و تحرير مشرب حكما و عرفا در معاد و تحقيق مسلك حق در امر معاد بپردازيم . * * * علماى طبيعى و جمعى از متكلمان ، نفس انسانى را صورت ، يا عرض قائم به مادهء جسمانى مىدانند . و براى حقيقت انسان ، اصل مجرّد و روح متجرّد از ماده و مبرّا و معرّا از زمان و مكان و وضع و جهات جسمانى ، قايل نيستند . بنابراين مسلك ، انسان نيز مثل ساير موجودات مادى ، بعد از موت ، فانى [ 1 ] و معدوم مىشود . و حقيقت انسان نزد اين طبقه از مردم ، فناپذير است و به مجرد انحلال بدن و قواى مادى از بين مىرود . [ 2 ] جمع كثيرى از اهل كلام ، روح را عرض و يا صورت قائم به موضوع و يا حالّ در ماده نمىدانند ، بلكه روح و نفس ، نزد آنان جسمى است لطيف و سارى